Giriş
Azərbaycan qadın idmançılarının beynəlxalq nəticələrindən danışarkən vacib bir fərqi nəzərə almaq lazımdır: burada təqdim olunan nailiyyətlər cüdoya deyil, idman gimnastikasına aiddir. Bu, sadəcə termin fərqi deyil. Ayrı-ayrı idman növlərinin tarixini və uğurlarını qarışdırmaq onların inkişaf yolunu təhrif edə bilər.
Odur ki, bu nəticələri Azərbaycan qadın cüdoçularının uğurları kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Məqalədə idman gimnastikasının inkişafı, tanınmış idmançılar və beynəlxalq çıxışlar nəzərdən keçirilir. Qadın cüdoçuların nəticələri barədə isə yalnız ayrıca faktlara əsaslanaraq danışmaq mümkündür. Azərbaycan qadın cüdosu haqqında ayrıca araşdırma da məhz cüdoya aid məlumatlara söykənməlidir.
Bu fərq məqalənin əsas redaksiya prinsipidir. Beynəlxalq uğur yalnız medal sayı ilə ölçülmür: yüksək səviyyəli yarışlarda iştirak etmək, finala və ya çoxnövçülük yarışına vəsiqə qazanmaq da inkişafın göstəricisidir. Lakin hər nəticə yalnız aid olduğu idman növünün kontekstində qiymətləndirilməlidir. Qadın cüdoçular barədə beynəlxalq uğurlar haqqında danışarkən də eyni dəqiqlik qorunmalıdır.
Komanda və idmançıların təhlili
Azərbaycanda idman gimnastikası 1930-cu illərdə inkişaf etməyə başlayıb. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra bu proses dayanıb, 2013-cü ilin sonlarında isə yenidən bərpa olunub. Belə fasilədən sonra əsas məqsəd yalnız medal qazanmaq deyildi: idman növünün davamlılığını təmin etmək, milli komanda qurmaq və beynəlxalq yarışlarda iştirak etmək də vacib idi.
İlkin mərhələdə milli komandaya xarici idmançılar və mütəxəssislər cəlb olundu. Bu, qısa müddətdə rəqabət səviyyəsini yüksəldə bilərdi. Uzunmüddətli inkişaf üçün isə yerli gimnastların hazırlanması, təcrübənin ötürülməsi və sabit məşq mühitinin yaradılması da vacib idi.
Azərbaycan gimnastikasının əvvəlki dövrləri ilə bağlı Züleyxa Hacıyeva, Natalya Abdinova, Yelena Gurina, Mina Əsgərova və Larisa Mehdiyevanın adları çəkilir. Abdinovanın 1968-ci ildə SSRİ çempionu olan komandanın üzvü kimi çıxış etməsi ölkədə bu idman növünün əvvəllər də yüksək səviyyəli idmançılar yetişdirdiyini göstərir.
Yeni mərhələnin mühüm nəticələrindən biri 2014-cü ildə Sofiyada keçirilən Avropa çempionatında əldə olundu. Anna Pavlova tullanma üzrə finalda gümüş medal qazandı. Beləliklə, Azərbaycanın bu yarışdakı debütü medalla yadda qaldı. Bu nəticə həm də beynəlxalq arenaya qayıdışın göstəricisi idi.
2017-ci ildə Bakıda keçirilən İslam Həmrəyliyi Oyunlarında Azərbaycan gimnastları altı medal qazandılar: iki qızıl, üç gümüş və bir bürünc. Yuliya İnşina, Marina Nekrasova və Yekaterina Tişkova medalçılar sırasında idi. Evdə çıxış etmək əlavə təzyiq yaratsa da, medalların bir neçə gimnast arasında bölüşdürülməsi komandanın bir idmançıdan asılı olmadığını göstərdi.
Marina Nekrasovanın nəticələri sonrakı illərdə də diqqət çəkdi. O, 2019-cu il Napoli Universiadasında tullanma üzrə qızıl medal qazandı, həmin il Ştutqartda keçirilən dünya çempionatında isə çoxnövçülük finalına vəsiqə əldə etdi. Bu nəticə ona Tokio 2020 Olimpiya Oyunlarında Azərbaycanı təmsil etmək imkanı verdi.
Əsas amillər
Bu nəticələrin arxasında üç amil dayanır: idman növünün institusional bərpası, beynəlxalq təcrübə və gimnastların texniki hazırlığı. Bu amillər bir-birini əvəz etmir. Medal fərdi çıxışın nəticəsidir, amma həmin səviyyəyə çatmaq üçün yarışlarda müntəzəm iştirak və komanda işi də vacibdir.
Gimnastikanın yarış formatını da nəzərə almaq lazımdır. Yarışlar çoxnövçülük, ayrı-ayrı alətlər üzrə finallar və komanda mübarizəsindən ibarət ola bilər. Tullanma, müxtəlif hündürlüklü qollar, gimnastika tiri və sərbəst hərəkətlər fərqli texniki bacarıqlar tələb edir. Buna görə bir alətdə medal qazanmaq idmançının bütün proqram üzrə eyni dərəcədə güclü olduğunu göstərmir.
Pavlovanın Avropa çempionatında tullanma üzrə qazandığı gümüş, Nekrasovanın Universiadadakı qızılı və dünya çempionatında çoxnövçülük finalına vəsiqəsi fərqli nailiyyətlərdir. Birincisi Avropa çempionatında konkret alət üzrə nəticə, ikincisi tələbə-idmançıların beynəlxalq yarışındakı qələbə, üçüncüsü isə Olimpiadaya aparan seçmə mərhələdə irəliləyişdir.
Tarixi fasilə də nəticələri qiymətləndirərkən nəzərə alınmalıdır. 1930-cu illərdə başlayan inkişafın dayanması və 2013-cü ilin sonunda bərpa olunması yeni komandanı əvvəlki nəsillərlə yalnız medal sayına görə müqayisə etməyi ədalətsiz edir. Əsas sual budur: beynəlxalq səviyyəyə qayıdışla yanaşı, davamlı nəticələr verən sistem qurulubmu?
Eyni yanaşma cüdoya da aiddir. Qadın cüdoçuların inkişafını qiymətləndirmək üçün çəki dərəcələri, turnirlər, medalçılar və milli komandanın nəticələri barədə ayrıca məlumat lazımdır. Buradakı faktlar bu suallara cavab vermədiyindən, gimnastika nəticələrini cüdo millisi üçün sübut kimi göstərmək olmaz. Qadın cüdoçular haqqında təhlildə məhz bu göstəricilər əsas götürülməlidir.
Yarışın ssenarisi
Gimnastika yarışını bir qarşılaşma kimi deyil, bir neçə mərhələdən ibarət sınaq kimi təsəvvür etmək daha doğrudur. İdmançı əvvəlcə proqramını sabit icra etməli, sonra öz aləti üzrə rəqiblərindən yüksək nəticə göstərməlidir. Çoxnövçülükdə isə bir uğurlu çıxış kifayət etmir: gimnast müxtəlif alətlərdə səhvləri minimuma endirməlidir.
Nekrasovanın 2019-cu il dünya çempionatında çoxnövçülük üzrə Olimpiya vəsiqəsi qazanması bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Bu nəticə onun yalnız bir alətdə deyil, geniş proqramda da rəqabət apara bildiyini göstərir. Tokio Oyunlarında Azərbaycanı təmsil etmək hüququ qazanması əvvəlki uğurlarını daha böyük səhnəyə daşıdı. Bununla belə, Olimpiadada iştirak etmək medal qazanmaq demək deyil.
Komanda yarışının gedişi fərqlidir. Bir gimnastın yüksək nəticəsi ümumi bala töhfə verir, amma komandanın yekun nəticəsi bir neçə idmançının sabit çıxışından asılıdır. 2017-ci il İslam Həmrəyliyi Oyunlarında medalların bir neçə gimnast arasında bölüşdürülməsi Azərbaycan heyətinin fərqli çıxışlardan nəticə topladığını göstərir. Ancaq bu fakt bütün beynəlxalq turnirlərdə komandanın eyni dərəcədə dərin heyətə malik olduğunu sübut etmir.
Gimnastikada qadın idmançılar texniki dəqiqlik və təzyiq altında sabit çıxış tələb edən yarışlarda iştirak edirlər. Kiçik səhv finala və ya medal sıralamasına təsir göstərə bilər. Cüdoda isə qarşılaşmanın tempi, taktiki qərarlar və rəqibə uyğunlaşmaq önəmlidir. Qadın cüdoçular üçün çəki dərəcələri və rəqiblərin xüsusiyyətləri də hazırlığın mühüm hissəsidir. Buna görə bu iki idman növündə hazırlıq və nəticələr ayrıca təhlil olunmalıdır.
Qadınlar arasında yarışlar hər idman növünün öz qaydaları və formatı çərçivəsində keçirilir. Cüdoda qadın cüdoçuların çıxışını gimnastika yarışlarının nəticələri ilə müqayisə etmək düzgün deyil; hər iki sahənin göstəriciləri ayrıca araşdırılmalıdır. Qadın cüdoçuların nəticələri yalnız cüdo yarışlarının faktları əsasında təqdim edilməlidir.
Yekun
Azərbaycan qadın gimnastikasının tarixi fasilədən sonra beynəlxalq arenaya qayıdış və mərhələli inkişaf nümunəsidir. Sofiyada qazanılan gümüş, Bakıda əldə edilən altı medal, Napoli Universiadasındakı qızıl və Ştutqartdan Tokioya uzanan Olimpiya vəsiqəsi bu yolun əsas nəticələridir.
Bu uğurları Azərbaycan qadın cüdosuna aid etmək olmaz. Qadın cüdoçular və milli komanda haqqında dolğun təhlil üçün cüdoya aid dəqiq yarış nəticələri lazımdır. Azərbaycan qadın cüdosu üzrə məlumatlar toplandıqda qadın cüdoçuların çıxışları, medal göstəriciləri və beynəlxalq uğurlar ayrıca qiymətləndirilə bilər. İdman jurnalistikasında dəqiqlik də elə buradan başlayır: real irəliləyişi göstərmək, amma fərqli idman növlərinin tarixini qarışdırmamaq.
